Utanç, bilişsel sis ve benliğimiz

Utanç, bizi, aynadaki yansımamızı bile tanıyamadığımız bir hale getirebilir.

Kardeşinin intiharından sonra ona yardım edemediği için aylarca suçluluk ve utançla boğuşan psikiyatr Paul Conti, sevdiklerinden duyduğu büyülü bir sözün o karanlık döngüden çıkmasına yardım ettiğini söyler:

“Seni tanıyoruz. Sen, başından kötü bir olay geçmiş, iyi bir insansın.”

.

“O zaman şunu fark ettim,” der Conti, “Onların gözünde ben hala aynı bendim. Oysa aynada kendimi tanıyamıyordum.”

Yoğun utanç duygusu uzadığında bir nevi bilişsel sis yaşarız. O güne kadarki iyiliklerimizi, başarılarımızı, değerlerimizi unutur kendimizi o tek olayla tanımlamaya başlarız.

Yazar Lara Hardin; “Yaptığınız en berbat şeyi aklınıza getirin ve çevrenizdeki herkesin bunu bildiğini ve sizi sadece ve sadece bu olay üzerinden değerlendirdiğini düşünün,” diye açıklar durumu:

“İşte kendimize yaptığımız budur.”

.

Yerinde ve süreli utanç duygusu hayatımıza çeki düzen vermemizi sağlar. Ama utancı içselleştirdiğimizde kendi benliğimizi reddederek sahte bir benlik altında yaşamaya başlarız.

Bencillikleri nedeniyle “utanmaz” dediğimiz kişilerin bile bencilliklerinin altında utanç gizlenebilir.

Bazı uzmanlara göre narsisizm, sıradan olmaktan duyulan utanç temelli korkudan kaynaklanır.

Bu nedenle utancı, bizi işlevsiz hale getirmeden önce geride bırakmalıyız.

.

Psikolog Jordan Peterson’a göre yapmamız gerekenler şunlardır:

1. Yanlışımızı kabul etmek,

2. Verdiğimiz zararı telafi etmeye çalışmak,

3. Bizi yanlış yapmaya iten nedenleri anlamak,

4. Bir daha kendimizi o duruma sokmamak için gerekli dönüşümü gerçekleştirmek.

Bu sayede hem kendimize hem çevremize faydalı biri oluruz.

Oysa pek çoğumuz, uzatılmış utanç mahkemelerinde aynı davada yargılana yargılana kim olduğumuzu unutur; hem kendimizin, hem de sevdiklerimizin hayatını zorlaştırırız.

UTANÇ DÖNGÜSÜ

“Nedir yapabileceğimiz en insancıl şey?” diye sorar Nietzsche ve yanıtı kendisi verir: “Kişiyi utancından kurtarmak.”

"Peki, nedir özgürlüğü mümkün kılan?"

"Kişinin kendisinden utanç duymaması."

Çünkü utanç, giydikçe ağırlaşan bir pardesüye benzer. Kendimizi sabote etmemize, sevdiklerimizden uzaklaşmamıza ve zararlı alışkanlıklar edinmemize neden olur.

.Ama en önemlisi, kim olduğumuzu unuturuz.

.

Utanç döngüsünün bizi benliğimizden nasıl uzaklaştırdığının örneğini Küçük Prens’te bulabiliriz. Şişelerle dolu bir masada mutsuz mutsuz içki içen adama Küçük Prens, neden içtiğini sorar.

“Unutmak için,” diye yanıtlar adam.

“Neyi unutmak için?” diye sorar Küçük Prens,

“Utandığımı” diye yanıtlar adam.

“Neden utanıyorsun?” diye sorar Küçük Prens yardım etmek umuduyla.

“İçki içmekten.” diye yanıtlar adam umutsuzca.

Artık ilk içkiyi içmesine sebep olan travmatik olayı bile hatırlayamaz.

.

Van der Kolk, utancın kimliğimize eklenmesini “içteki çarpıklığın sabitleşmesi” olarak tanımlar.

Breaking Bad’in ikinci sezonunda Walter White, iyileşmeye başladığını öğrenince kağıt havlu dispenserini öfkeyle yumruklar ve yamulttuğu yüzeyden yüzünün çarpık halini izler.

Çünkü, bütün yasa dışı eylemlerini ölüyor olmasıyla meşrulaştıran kahraman, artık kendisine geri dönemeyecek kadar uzaktır.

Hikayenin sonunda, artık iyice kötücül bir kişi olarak yeniden o tuvalete girdiğinde dispenseri bıraktığı gibi yamuk bulur. Çarpıklık sabitleşmiştir.

.

Yerinde ve süreli utanç duygusu kendimize çeki düzen vermemizi sağlar.

Yanlış bir şey yaptığımızda, elimizden gelenin en iyisi, bu deneyimi daha iyi bir insana dönüşmek için kullanmaktır. Yapabileceğimiz en kötü şey ise kim olduğumuzu unutana dek utancın uzatılmış mahkemelerinde kendimizi suçlamaktır.

Eğer bilişsel bir sis benliğimizi sarmışsa, kim olduğumuzu sevdiklerimize sorabiliriz.

Çünkü insan, gerçekte kim olduğunu sevdiklerinin gözünden yeniden öğrenebilir.

Kaynaklar:

Paul Conti- Travma

Tim Ferris - Paul Conti Interview

Lara Love Hardin - Thieves of Hope

Ken Duckworth - You Are Not Alone

Jordan Peterson - How to Overcome Guilt and Shame

Antoine de Saint-Exupery - Küçük Prens

Bessel Van der Kolk - Beden Kayıt Tutar

Vince Gilligan - Breaking Bad

Friedrich Nietzsche - Gay Science