Liyakatsizliğin yarattığı anlamsızlık

Liyakatsizlik sadece adaletsizlik yaratmaz; insanın emeğini, anlamını ve ruh sağlığını da zedeler.

Çünkü insan, emeğini sadece para kazanmak için bir amaç olarak değil, dünyayla anlam kurma biçimi olarak da yaşar.

Emeklerimiz görmezden gelindiğinde, ya da yetersizliğin ödüllendirildiğini gördüğümüzde, kendi çabamızda anlam bulmamız zorlaşır.

Anlam kaybı zamanla ruhsal bir çöküntüye dönüşebilir.

…

Anlam konusunda araştırmalar yapan Martela ve Pessi, “anlamlı bir işin” üç kriteri olduğunu söyler:

1. Değer taşıma: Yaptığımız işin kendisine ne kadar değer veriyoruz?

2. Kendini gerçekleştirme: Yaptığımız işte kendimizi ne kadar ifade edebiliyor, potansiyelimizi ve bireyselliğimizi nasıl yansıtabiliyoruz?

3. Büyük bir amaca hizmet etme: Yaptığımız iş, topluma ve dünyaya ne kadar hizmet ediyor?

Liyakatsiz bir sistem, üç kriterde de anlam kaybına ve psikolojik sorunlara yol açar.

Değer taşıma:

Martela ve Pessi’ye göre sadece “bir iş” yapmak istemeyiz; yaptığımız işin değerli, önemli ve yapılmaya değer olduğuna inanmak isteriz.

Çalıştığımız yerde becerilerimizin değil de, torpilin, yakın ilişkilerin, yalakalığın, siyasi perspektifin rol oynadığına inandığımızda, yaptığımız işin doğasına olan inancımız sarsılır.

Böyle bir ortamda başarılı olduğumuzda bile içimizde tatsız bir kuşku kalır geriye.

Ve bu kuşku, bazen başarının kendisinden bile daha yıpratıcı olabilir.

Kendini gerçekleştirme:

Becerilerimizin ve emeğimizin görülmediği bir sistemde, kendimizi gerçekleştirmek şöyle dursun, zamanla kendi potansiyelimizin ağırlığı altında ezilmeye başlarız.

İleriye atabileceğimiz ama atmamıza izin verilmeyen her adım, kendimizi suçlamamıza neden olur.

Potansiyelimizin peşinden gitme arzusu, yerini tiksintiye, yabancılaşmaya ve sessiz ama öfkeli bir kabullenişe bırakır.

Büyük bir amaca hizmet etme:

Liyakatsiz sistemlerde insanlar "toplumun iyiliği" için değil, belirli kişisel/grupsal çıkarlar için görevlendirilir.

Kamuya hizmet eden pozisyonlar, kamu yararına hizmet etmek yerine belirli zümrelerin çıkarını gözeten araçlara dönüşür.

Dolayısıyla böyle bir ortamda çalıştığımızda bazen "sistemin parçası olarak kötülüğe hizmet ettiğimizi" bile düşünebiliriz.

Yani, iyilik yapma arzusumuzun yerine vicdan azabı gelir, ahlaki pusulamız sapar.

…

Liyakatsiz bir sistemde çalışmanın en ağır sonucu ise her gün mantık dışı görevlere boyun eğmektir.

Dunning Kruger Etkisi üzerine yapılan çalışmalara göre, önemli bir mevkiye ulaşmak için çaba harcamamış kişiler, yeterliliklerini hiç test etmedikleri için bulundukları mevkiyi gerçekten hak ettiklerine inanırlar.

Kendilerini gerçekten yeterli, donanımlı ve uzman olarak görürler.

Charles Darwin’in dediği gibi, cehalet çoğu zaman bilgiden daha fazla özgüven üretir.

…

Liyakatsizliğin yöneticilerin basiretsizliğinden kaynaklandığını zannedebiliriz. Oysa bu, çoğu zaman doğru değildir.

Koşulsuz itaatin beklendiği sistemlerde liyakat önemsenmeyebilir, hatta bazen hiç istenmez.

Bu noktada Arendt’in totaliter rejimlere dair gözlemi çok çarpıcıdır:

“Totalitarizm, iktidara gelir gelmez, görüşlerine bakmaksızın tüm birinci sınıf yeteneklerin yerine, zekadan ve yaratıcılıktan yoksun ama sadakatlerini garantileyecek kadar kafadan çatlakları ve aptalları koyar.”

…

Psikolojik sorunlarımızı çözmek için geçmişimize bakar, kırılganlıklarımızın kökenlerini bulmaya çalışırız.

Ama belki de en büyük psikolojik sorunumuz çevremizdeki adaletsizliğin, pespayeleğin, liyakatsizliğin karşısında kendimizi çaresiz, etkisiz ve samimiyetsiz hissetmemizdir.

Çünkü birçoğumuzu tüketen iş değil, anlamını kaybetmiş emektir.

Liyakatsiz bir ortamda ruh sağlığımızı korumanın ilk adımı, sistemdeki çarpıklığı kişisel yetersizliğimiz sanmaktan vazgeçmek ve emeğimizin değerine sahip çıkabilmektir.

Kaynaklar:

Frank Martela, Andre Pessi - Significant Work Is About Self-Realization and Broader Purpose: Defining the Key Dimensions of Meaningful Work

Frank Martela, Steger - The three meanings of meaning in life: Distinguishing coherence, purpose, and significance

Hannah Arendt - Totalitarizmin Kaynakları 3: Totalitarizm

David McRaney - You Are Not So Smart