Kısa videolar ve dikkat erozyonu

Bu yılın en çok beğenilen Tweetlerinden birinde kullanıcı şöyle yazıyordu:

Aklımın daha keskin olduğu günleri özlüyorum. Bunu nasıl düzelteceğimi bilmiyorum. Dikkat sürem çok kısaldı, kitap okumakta güçlük çekiyorum, hafızam berbat ve bilgileri aklımda tutamıyorum.

Okumayı özlüyorum ama kelimenin tam anlamıyla okuyamıyorum. Kendimi çok aptal hissediyorum.

Ne yapmalıyım?

…

Paylaşımın ilgi çekmesine şaşırmamamız gerekir. Psychological Bulletin’de yayımlanan bir meta-analiz durumumuzun ciddiyetini gözler önüne seriyor.

TikTok ve Instagram Reels gibi kısa video içeriklerine ilişkin 71 çalışmanın ve 98.000’den fazla katılımcının verilerinin incelendiği analizde, kısa video tüketiminin dikkat süresinde azalma, dürtü kontrolünde zayıflama ve derinlemesine düşünme kapasitesinde gerileme ile ilişkili olduğu gösteriliyor.

Oysa anlamlı bir yaşam için bu üç yeteneğe ihtiyaç duyuyoruz.

…

Kısa videoların etkisini anlamak için nörobilimci Samuel McClure ve ekibinin çalışmalarına bakabiliriz.

Bu çalışmalara göre, videolar gibi hızlı haz kaynaklarına yöneldiğimizde beynimizin ödül merkezleri güçleniyor.

Hazzı erteleyerek uzun vadeli eylemlere yöneldiğimizde ise planlama ve soyut düşünmeden sorumlu prefrontal korteks devreleri güçleniyor.

Prefrontal korteks ne kadar güçlenirse, zor işleri yapabilme irademiz o kadar sağlamlaşıyor.

…

We Are Social’ın Ekim 2025 istatistiklerine göre, ülkemizde günde on dokuz kere Instagram’a girip, en az bir saat kısa video izliyoruz. Ortalama süreleri 10 saniye olan içerikler üzerinden gidersek bu yaklaşık 360 videoya denk geliyor.

Yani, “kaydırarak” beynimizin kısa vadeli ödül mekanizmasını 360 kere tetikliyoruz.

Sonra çalışırken, sohbet ederken ya da dinlenirken birkaç dakika içinde sıkıntı hissediyoruz. Beynimiz o sıkıntıdan yine “kaydırarak” kaçmak istiyor.

…

Ama suç kısa videoların değil. Binlerce harika içerik var. Sorun, onlara kaçış kapısı gibi sığınmaya başlamamız.

Oliver Burkeman’ın yazdığı gibi, “dikkat dağıtıcı” olduğunu düşündüğümüz şeyler asıl etken değil, sınırlamalarla yüzleşmenin verdiği huzursuzluktan kurtulmak için gittiğimiz yerlerdir.

“Eşinizle konuşmaya odaklanmanızın zor gelmesinin nedeni yanınızdaki telefon değil,” diye yazar Burkeman, “dinlemek çaba, sabır ve özveri ister ve duyacaklarınız hoşunuza gitmeyebilir.”

…

Stanford Üniversitesi Bağımlılık Kliniği şefi Psikiyatrist Anna Lembke’ye göre, bu dünya güzel olmasına rağmen yaşanması çok zor.

Dopamin Toplumu kitabında, eşi benzeri görülmemiş bir zenginlik, özgürlük, teknolojik ilerleme ve tıbbi gelişmeler döneminde yaşamamıza rağmen neden mutsuzluk ve acı içinde olduğumuzu sorguluyor.

Bulduğu yanıt, son araştırmaları doğruluyor:

“Hepimizin bu kadar mutsuz olması, mutsuz olmaktan kaçmak için çok fazla çabalamaktan kaynaklanıyor olabilir.”

…

Kısa süreli ödüllerin en trajik yanı ise yetmemesi. Beynimiz her hazdan sonra dengeyi sıkıntıyla yeniden kurmaya çalışır.

Keyif veren uyaranlara sık ve uzun süre maruz kaldığımızda acıya dayanıklılığımız düşer, haz eşiğimiz yükselir.

“Paradoks şu ki,” der Lembke, “sırf haz peşinde koşmak, nihayetinde anhedoniye, yani hiçbir şeyden keyif almama durumuna yol açar.”

Yani o 360 videoyu eğlendiğimiz için değil, izledikçe artan bir açlığı bastırmak için izleriz.

…

Bu döngüyü tersine çevirmek mümkün. Lembke’ye göre bunun yolu, haz eşiğini düşüren gönüllü rahatsızlık anlarından geçer.

Ama o X kullanıcısının da yaptığı gibi, kendimizi ödül sistemimizin yüzlerce kez tetiklenmediği eski halimizle kıyaslamayı bırakmalıyız.

Örneğin, bebek adımlarıyla, gerekirse beş dakikadan başlayarak okumaya girişebiliriz.

Bugün beş dakikalık bölünmeden okuma, yarın on dakikaya dönüşür. Küçük adımlar prefrontal devreleri güçlendirir ve bize özlediğimiz dikkati yavaş yavaş geri verir.

Kaynaklar:

Lan Nguyen, Jared Walters - Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use

Anna Lembke - Dopamin Toplumu

Oliver Burkeman - Dört Bin Hafta