Hangi uzmanlara güveneceğiz?

Belirsizlik, taşıması zor bir ağırlıktır. Bir sonraki adımı görememek, çoğu zaman yanlış bir adım atmaktan daha çok korkutur bizi. Bu yüzden, bilenlerin rehberliğini ararız.

Peki ya o bilenler sık sık yanılıyorsa?

Philip Tetlock’un uzmanlar ve öngörüleri üzerine yürüttüğü çalışmalar, rahatsız edici bir gerçeği gösterir:

"Bir uzman ne kadar ünlüyse, yanılma ihtimali o kadar fazladır."

…

Bilgi birikimi, bir insanın geleceği doğru okuyacağının teminatı değildir.

Aksine, kimi zaman uzmanlar kendi bilgilerine körleşir; dünyayı dar bir pencereden seyrederken, yaklaşan fırtınayı göremezler.

Tetlock’un bulguları, uzun vadeli tahminlerde uzmanlar ile rastgele seçim yapan bir şempanze arasında neredeyse fark olmadığını gösterir.

Elbette, birçok uzman tahminlerinde çok başarılıdır.

Tetlock’a göre bu uzmanlar “tilki gibi düşünebilenlerdir.”

…

Önce kirpilere bakalım.

Kirpiler, dünyayı tek bir büyük fikir üzerinden açıklamaya çalışır. İnandıkları teoriye sımsıkı tutunurlar; kesin, katı ve kendilerinden emindirler.

Tilkiler ise, dünyanın karmaşık, çelişkili ve kaygan bir zeminde var olduğunu bilir. Verileri toplar, düşüncelerini günceller, kesin hükümler vermekten kaçınır.

Tahmin ederken olasılıkları, ihtimalleri ve belirsizlikleri tereddütsüz hesaba katar.

Araştırmalar gösterir ki, karmaşık olayları tahmin etmede tilkiler, kirpilerden daha başarılıdır.

…

Yine de sahnede en çok kirpiler görünür. Neden?

Çünkü insan zihni, basit cevaplara açtır. Çünkü kitleler, kesin konuşan otoriteleri arar; çünkü tek bir nedene sarılmak, karmaşık gerçekliği kavramaktan daha kolaydır.

Medyanın altın kuralı: KISS — Keep It Simple, Stupid. Her şeyi, olabildiğince basitleştir.

Kirpiler bu dünyanın yıldızlarıdır; gerçekleri budayıp parlatır, tek cümlelik cevaplarla gönülleri rahatlatır.

Tilkilerin temkinli açıklamaları ise genellikle yetersizlik olarak algılanır.

Duygusal kaşıntı

Nassim Taleb, uzmanlık krizinin kökünü sorumsuzlukta bulur. Eskiden, bir uzman hata yaptığında, bunun bedelini ağır öderdi; mesleğiyle, kimi zaman hayatıyla.

Bugün bir musluk tamircisi sürekli hata yaparsa işini kaybeder. Ama ekranlarda boy gösteren uzmanlar, sık sık yanılsalar da hatalarının bedelini ödemez.

Çünkü çoğunluk, hataların hesabını tutmaz. Aradıkları özgüvenli bir otoriter figür ve basit yanıtlardır. Onları duydukça takip etmeye devam eder.

…

Morgan Housel, bu akıl dışılığı “duygusal kaşıntı” metaforuyla anlatır.

Belirsizlik içinde kaldığımızda, kontrol duygumuz kaşınır; karmaşık gerçekleri öğrenmek istemeyiz, yalnızca o kaşıntıyı dindirmek isteriz.

Bu yüzden, bizi gerçeklerin çetin yüzüyle tanıştıracak insanlardan değil, dünyayı basit, pürüzsüz ve tutarlı gösteren, “her şeyin sebebi X” diyen iddialı seslerden medet umarız.

Oysa, belirsizlik karşısında doğru tahminde bulunmanın ilk adımı, o kaşıntıya rağmen gerçeğin o çok yüzlülüğünü talep edebilmektir.

…

Arkhilokhos, bundan 2500 yıl önce şöyle yazmıştı: “Tilki birçok şey bilir ama kirpi bir büyük şey bilir.”

Kirpi gibi düşünen uzmanlardan büyük fikir insanları çıkabilir. Ama konu geleceği öngörmekse aradığımız genellikle tilki tipi uzmanlardır.

Şu sorular bize yardımcı olabilir:

Bu uzman meraklı ve hala öğrenmeye açık mı?

Farklı bakış açılarına kulak verebiliyor mu?

Belirsizliğin doğasını kabul edebiliyor mu?

Olasılıklarla, ihtimallerle düşünebiliyor mu?

Hatalarından ders çıkarabiliyor mu?

Entelektüel alçakgönüllülüğe sahip mi?

Söylediklerinin sonuçlarına bizzat katlanıyor mu?

…

Bertrand Russell şöyle der: Dünyanın en büyük sorunu, aptalların özgüvenle, akıllıların ise kuşkuyla dolu olmasıdır.

Belirsizlik karşısında, aşırı özgüvenli figürlerin yüzeysel açıklamalarının peşine takılmak kolaydır. Kısa bir süre de olsa bizi güvende hissettirir.

Oysa hakikati talep etmek; geçici bir barınağa sığınmak değil, kendi evini taştan, emekten ve sabırdan örmeye benzer.

Bunun için sorgulamaktan vazgeçmeyen, belirsizliğe katlanabilen, temkinli uzmanlara kulak verebiliriz. Çünkü geleceği, sadece şüpheyi taşıyabilenler öngörebilir.

Kaynaklar:

Philip Tetlock, Dan Gardner - Superforecasting

David Epstein - Range

Nassim Nicholas Taleb - Skin in the Game

Morgan Housel - Paranın Pskolojisi