Depresyonun yolu: Olumsuz genelleme

"Depresyon, içimize oturan yabancıdır," der Eugenio Borgna, kendimize yönelik sevginin ve umudun reddidir.

En ufak hatamızda yetersiz, en ufak ilgisizlikte değersiz, en ufak yanlışımızda kötü bir insan olduğumuza inandığımız bir hayatta, depresyonun karanlık çukurlarına sık sık düşeriz.

Yapılan çalışmalar da olumsuz aşırı genelleme alışkanlığımızın, bu hastalığa yakalanma riskini ciddi bir şekilde artırdığını gösterir.

..

David Burns, aşırı genelleyen beyni, hileli Svengali destesine benzetir:

“Size desteyi gösteriyorum, her kart değişik. Rastgele bir kart seçiyorsunuz. Örneğin Maça Valesi. Bana ne olduğunu söylemeden, yerine koyuyorsunuz. Ben "Svengali!" diye bağırıyorum. Desteyi çevirdiğimde, tüm kağıtlar Maça Valesi'ne dönmüş oluyor.”

"Başınıza bir şey geldiğinde, tekrar tekrar yineleneceği, Maça Valesi gibi çoğalacağı sonucuna varırsınız."

Böylelikle tehdit sistemimiz sürekli aktif olur, öğrenilmiş çaresizliğin umutsuzluğuna kapılırız.

...

Aşırı genelleme yaptığımızda, tek bir olayı, hiç bitmeyen bir yenilgi örüntüsünün sinyali olarak algılarız.

Peki neden beynimiz her bir olayı tek tek değerlendirmek yerine bizi depresyona itebilecek otomatik bir adım atar?

Bugünü anlamlandırmaya, yarını öngörmeye çalışan beynimiz, bu görev için hafızaya danışır. Ancak hafızamızdaki her anının etkisi aynı olmaz.

Özellikle olumsuz bazı deneyimler o kadar güçlüdür ki tek başlarına bütün dünyanın temsiline dönüşür.

..

İçimize işlenmiş başarısızlık korkusunun, yetersizlik hissinin, dünyanın tehlikeli bir yer olduğuna yönelik algının kökleri her zaman büyük deneyimler olmak zorunda da değil.

Borgna, zamanında pansumanı yapılmamış küçük kıymıklara benzetir onları:

“Sadece hareketler değil, edilmemiş bir tebessüm, verilmemiş bir selam ve özellikle de sözcükler, ruhsuz ve çorak sözcükler bizi yaralar ve hırpalar. Yara ve zarar almış kırılganlıktan geriye ne kalır?"

“Hiç onarılmayan ve yarası kapanmayan yıldız kalıntıları, kanayan kıymıklar kalır.”

HİLELİ DESTEYLE YAŞAMAK

Olumsuz genellemelerle katılaşmış bir zihnin düşüncelerinde aynı sözcükler bulunur: “Zaten,” “hep,” “hiç,” “herkes,” “hiç kimse,” “her zaman.”

“Madem bu işte başarısız oldum, demek ki hep başarısız olacağım, neden deneyeyim?”

“Madem bir kere terk edildim, bundan sonra hiç kimse beni sevmeyecek, neden başlayayım?”

“Zaten kötü olaylar hep beni bulur, neden harekete geçeyim?”

Ve eylemsizlik cansızlığa dönüşür.

..

Burns, depresyondaki danışanının, arabasının camındaki kuş pisliğine bakıp “kuşlar hep benim camımı buluyor!” dediğini aktarır. Oysa, beraber geçmişini sorguladıklarında, danışan böyle bir durumla karşılaştığını anımsayamaz.

Bazılarımızın başarılarını görmezden gelmesi sıkıcı bir tevazudan kaynaklanmaz.

Bazılarımızın her kötü şeyin başlarına geldiğini düşünmesi benmerkezcillikten kaynaklanmaz.

Depresyon, gerçeklikten kopuş demektir.

Depresyondaki beyin, genellemeleri kullanarak geçmişle dilediği gibi oynar.

..

Özellikle öfke kontrolü konusunda çalışan Profesör Ryan Martin'e göre aşırı genellemeye yatkınlığımız, öfkeli davranışlarımızı da artırır.

Martin, aşırı genellemeden kurtulmamız için basit bir formül önerir:

Kendimizi “zaten,” “hep,” “hiç,” “herkes,” “hiç kimse,” “her zaman” geçen düşünceler içinde bulduğumuzda, bu sözcüklerin yerine "bazen, ara sıra, nadiren, bazıları," gibi daha yumuşak sözcükler kullanmaya alışabiliriz.

Böylelikle zamanla içimizdeki modeli de değiştirebiliriz.

...

Depresyon kendimize yönelik umudun ve sevginin reddidir.

Aldous Huxley, anlayışlı bir insan olmamızın önündeki en büyük engelin, inandığımız anlatıyı destekleyen bilgilerin peşinden koşmamız olduğunu söyler. Oysa anlamak için derinimize işlemiş anlatıdan da özgürleşmemiz gerekir.

Çünkü beynimiz hile yapıyor olabilir.

“Bilgiler toz kadar çok, anlayış zümrüt kadar nadir” der Huxley.

Beynimiz hile yapmaya her kalkıştığında onu "Svengali!" diye durdurabilsek, ne çok acıdan kurtuluruz kim bilir.

Kaynaklar:

Eugenio Borgna - Ruhun Yalnızlığı

Eugenio Borgna - Şu Bizim Kırılganlığımız

David Bruns - İyi Hissetmek

Aldous Huxley - Knowledge and understanding

Filip Raes - Overgeneralization as a Predictor of the Course of Depression Over Time

Ryan Martin - What is Overgeneralizing?