Işığımızla aramıza girmeyin.

“İnsan dikkatinin özgürleşmesi, zamanımızın en önemli ahlaki ve politik mücadelesi olabilir.”

Bu sözlerin sahibi, eski Google çalışanı, bugünlerde Oxford Üniversitesi’nde teknoloji felsefesi ve etiği üzerine çalışmalarıyla ünlü James Williams.

Bir gün, teknoloji tasarımcılarının doldurduğu bir salonda sorar: “Aranızdan kaç kişi, şu an tasarladığınız dünyada yaşamak ister?”

Odaya sessizlik çöker. Herkes birbirine bakar. El kaldıran olmaz.

…

Anlamlı bir hayat için önemli olan şeylere odaklanmamız gerekir. Ancak dikkatimiz, artık dijital şirketlerin ana besin kaynağı haline geldi.

Williams, bu gerçeği anlatmak için Sinoplu Diyojen’den ilham alarak bir kitap yazar.

Büyük İskender, fıçının içinde yaşayan Diyojen’in yanına gelir ve ona istediği her şeyi verebileceğini söyler. Diyojen, güneşi göstererek cevap verir: “Işığımla arama girme yeter!”

Williams’a göre, çağımızın dijital devleri her gün, her saniye ışığımızın önüne geçiyor. Hayatlarımızın özünü gölgeliyor, uzun vadeli anlamlı işler yapmamızı engelliyor.

…

Dikkatimizi kontrol edenler, geleceğimizi de kontrol ediyorlar. Hangi dijital platformu daha çok kullanıyorsak, biraz ona dönüşüyoruz.

Instagram: Yetersizlik, Twitter: Öfke, Facebook: Sürekli tehdit, TikTok: Eğlenme baskısı.

Kısa vadede sadece rahatsızlık duyuyoruz. Uzun vadede düşünce stillerimizi değiştiriyor, vizyonumuzu daraltıyor ve irade gücümüzü zayıflatıyor.

Harry Frankfurt’un dediği gibi, artık istemeyi istediğimiz şeyleri bile isteyemez hale geliyoruz.

…

Otuzdan fazla kitabı ve beş yüzü aşkın makalesi bulunan, dünyanın en üretken bilim insanlarından, “İrade” kitabının yazan Roy Baumeister bile iradesizlikten yakınıyor:

“Eskisi kadar dikkatimi kontrol edemiyorum.”

Baumeister, artık çok çabuk sıkıldığını ve sıkıldıkça kendisini mobil oyunlara kaptırdığını söylüyor.

Eğer dünyanın en üretken akademisyenlerinden biri bile iradesizlikten şikayet ediyorsa, hepimizin bu konuda daha bilinçli olması şart.

Bunun içinse “derin okumalara” alışmamız gerekiyor.

Derin okuma

Romalı hatip Quintilianus, zihnimizi çok okuyarak değil, derinlemesine okuyarak şekillendirmemiz gerektiğini salık verir.

Onun bu görüşü, okumanın beyin üzerindeki etkisi ve disleksi konularında tanınmış araştırmacı Maryanne Wolf’un derin okuma tanımıyla şaşırtıcı bir uyum içindedir:

"Derin okuma dediğimiz şey, metni anlamayı sağlayan ve içinde düşünme, çıkarım yapma, eleştirel değerlendirme, bağlantı kurma ve farkındalık geliştirme gibi karmaşık süreçleri barındırır.”

…

Okumak; dinlemek ve izlemekten farklıdır. Bunun da ilginç bir nedeni bulunur: Okumaya dair herhangi bir bilişsel devreyle doğmayız.

Her okuduğumuzda beynimizin farklı alanları aynı anda çalışır ve yeni bağlantılar oluşturur. Aynı anda hem eleştirel düşünce, hem empati, hem hayal gücü, hem sabır, hem de hafıza kaslarımız çalışır.

Ama bunun için her kitabı, içeriğinin derinliği ve karmaşıklığına uygun bir hızda okumalıyız.

Oysa bugün, Johann Hari’nin deyimiyle, kalabalık bir süpermarkette ihtiyacımız olanı alıp hemen dışarı çıkar gibi okuyoruz.

…

Stanley Kubrick, robotların insanlaşmasından değil, insanların robotlaşmasından korkmamız gerektiğini söylüyordu.

Ve bugün, “okuyan insandan” ziyade “bilgi tarayan” robotlara dönüşmekle karşı karşıyayız.

Wolf’a göre artık beynimiz okuduklarına yeterince zaman ayırmak istemiyor. İçimizde, neredeyse duygusal bir dürtüyle, "Hadi ama, hızlan. Bu sayfanın ya da ekranın sonuna bir an önce gel." diyen bir istek duyuyoruz.

Aşırı bilgili ama sığ insanlara dönüşüyoruz.

…

Dijital platformlar hangi mesajı verirse versin; okumak bize başka bir mesaj verir: Dünya karmaşıktır. İnsanlar karmaşıktır. Anlamak ve derinleşmek için yavaşlamamız gerekir.

İşte bu nedenle, “Kitap okuduğum zaman dönüştüğüm kişiyi seviyorum.” diyor Johann Hari, “Sosyal medyada çok vakit geçirdiğimde dönüştüğüm kişiyi sevmiyorum.”

Dijital devler kapımızı çaldığında, Diyojen gibi “Işığımla arama girme” demeyi öğrenmeliyiz.

Çünkü dikkatimizi çalanlar, gurur duyacağımız şeyleri yapmamızı engelliyor.

Kaynaklar:

James Williams - Stand out of our Light

Maryanne Wolf - Reader, Come Home

Maryanne Wolf - Proust ve Mürekkep Balığı

Johann Hari - Çalınan Dikkat