Tükenmişlik hissi

Tükenmişlik, yorgunluk değildir. Filozof Byung -Chul Han’ın belirttiği gibi, artık performans oyuncusuna dönüşmüş bireyin benliğinin yanıp küle dönüşmesidir.

Tükenmişliği yalnızca kronik stresle de açıklayamayız. Strese sürekli maruz kalan ama işlerinde anlam bulan pek çok kişi tükenmişlik yaşamaz.

Ama kronik stres ve yorgunluğa, harcadığımız emeğin değersizleştirilmesi de eklenince tükeniş kaçınılmaz olur.

…

Tükenmişliğe umutsuzluk ve yetersizlik hissi de eşlik eder.

Stres konusunda uzman Robert Sapolsky’e göre bu hissin tarifinde sık sık iki malzemenin birleştiğini görürüz: Yüksek sorumluluk ve düşük özerklik.

Enerjimi harcıyorum ama görülmüyorum.

Enerjimi harcıyorum ama takdir edilmiyorum.

Enerjimi harcıyorum ama gelişmiyorum.

Enerjimi harcıyorum ama değer yaratmıyorum.

O zaman beynimiz sorar: Peki enerjini neden harcıyorsun?

…

Her eylemimizin bir maliyeti bulunur. Beklentiler, gücümüzü aştığında stres yaşar, metabolik olarak borçlanırız.

Tükenmişlik, enerjimizin olmaması değil, enerjimizin ipoteklenmesidir.

Dolayısıyla yeni bilgilere, fikirlere, heyecanlara harcayacak enerji bulamaz, gelişemeyiz.

Zaman geçtikçe suçluluğumuz artar.

...

Ancak en önemlisi, sıradan yorgunluğa benzemez tükenmişlik. Peter Handke’nin zekice açıkladığı gibi “bölücü” bir yorgunluktur bu.

Ben, benden beklenilen ben olamadığım için yorulurum, sen, senden beklenilen sen olamadığın için yorulursun.

Hiçbir ortak noktası yoktur yorgunluğumuzun, dolayısıyla bir yorgunluk kahvesi eşliğinde paylaşamayız onu.

Performans toplumunun üyeleri olarak, yapayalnız çekeriz yükümüzü.

HER GÜN ON BEŞ DAKİKA

Vicki Helgeson ve arkadaşlarının araştırmalarına göre, tükenmişlik sendromuna en çok kendi ihtiyaçlarını görmezden gelerek başkalarının ihtiyaçlarına koşanlar yakalanır.

İlk sıralarda genellikle kadınlar, hemşireler ve öğretmenler bulunur.

Sendromdan kurtulmanın yolu ise bencillik değil, aksine verici olmaktır.

Ama bir şartla; kendi ihtiyaçlarımızın da farkında olmalı ve gerektiğinde hayır demeyi öğrenmeliyiz.

...

Tükenmişlik sendromuna daha çok kadınların yakalanması, Clarissa Estes’in yazdığı gibi, “herkesin her şeyi olmak” mentalitesiyle büyümelerinden kaynaklanır.

Zamanla onlar için “Hayır” demek bir seçenek olmaktan çıkar, dolayısıyla sınırları yok olur.

“Ne hissettiklerine ve kimin saldırdığına bakmadan, karşısındakini şımartacak şekilde tepki verirler,” der Estes; “gündüz uysalca gülümseyebilirler ama gece olunca canavar gibi dişlerini gıcırdatırlar.”

Ama rollerine devam ederler çünkü gereksiz bulunmaktan korkarlar.

..

Doktor Chatterjee, tükenmişlik izlerine rastladığı hastalarının sıklıkla partner, ebeveyn, veli, çalışan, evlat gibi roller arasında tükendiğini söyler ve hep aynı reçeteyi sunar:

“Her gün, suçluluk hissetmeden kendin için on beş dakika ayıramaz mısın?”

Doktor, şaşırtıcı biçimde her hastasından ilerleyen seanslarda aynı şeyi duyduğunu söyler; “bana dinlenmem için izin verdiğiniz için teşekkür ederim doktor.”

Bu kadar sorumluluğa rağmen, on beş dakika dinlenmek için bile izne muhtaç hissederler.

...

Amerika’daki bir çağrı merkezinin duvarında yazar: “Burada iyi işler yapmak, siyah pantolona işemeye benzer; sadece siz bir sıcaklık hissedersiniz, başka da kimse görmez.”

Bazen bu söz hayatımız için de geçerli olabilir. Bir yandan yüksek sorumluluklar sırtlanıp, diğer yandan hiçbir takdir ve değer göremeyebiliriz.

Ama en kötüsü kendi emeğimize, sınırlarımıza ve sağlığımıza kör kalmaktır.

Pek çok duyarlı, diğerkam, nitelikli ve çalışkan insan, enerjisinin nasıl ipotek altına alındığını fark etmez de kendini yetersiz ve tembel zanneder ve hayatı da suçlulukla yitip gider.

Kaynaklar:

Byung-Chul Han - Yorgunluk Toplumu

Robert Sapolsky - Davranış

Peter Handke - Yorgunluk Üzerine Deneme

Adam Grant - Vermek ve Almak

Clarissa Estes - Kurtlarla Koşan Kadınlar