Nostalji ve eve dönüş yolu

Son yıllarda dizilerden modaya kadar her yerde nostaljinin izlerini görüyoruz. Seksenlerde geçen diziler, yeniden yapılan filmler, doksanların şarkılarının çalındığı partiler... Forbes’teki bir yazı durumu özetliyor:

“Bunca yıl her şeyi denedikten sonra pazarlamacılar artık milenyallerin ne istediğini anladı: Geçmişleriyle bütünleşebilmek.”

Nostalji, yıllar boyunca hastalık olarak biliniyordu.

Bugün ise benliğimize aidiyet, sıcaklık ve süreklilik veren hoş bir duygu olarak tanımlanıyor.

--

Kelimenin kökeni 1688 yılına dayanıyor.

Ülkelerinden uzakta bulunan İsviçreli askerlerde, herhangi fiziksel bir neden olmadığı halde yorgunluk, uykusuzluk, hazımsızlık ve ateş gibi belirtiler görülür. Tıp öğrencisi Johannes Hofer bu askerlerin yurtlarını özlediklerini anlar.

Hofer, Yunanca “yuvaya dönmek” anlamına gelen nostos ile “ızdırap” anlamına gelen algos’u birleştirek bu hastalığa nostalgia ismini verir.

Öyle ki onların intihar etmesinden korkan komutanları, köylerine ait şarkıları yasaklar.

--

Geçtiğimiz yüzyılın başlarına kadar uzmanlar nostaljiyi hastalık olarak görmeye devam eder. Hatta dönemin bazı psikanalistleri bu özlemi çocukluktan vazgeçememe, hatta anne karnına dönme arzusu olarak nitelendirir.

Ancak son yıllarda pazarlamacılar bir şeyi fark eder; insanlara geçmişlerinden şarkılar, nesneler, filmler hatta kokular verdiğinizde bundan hoşlanırlar. Yani pazarlamacı deyimiyle: Nostalji iyi satar.

Bilim insanları da nostaljinin kişinin duygularını düzenlemede faydalı olduğunu bulguladılar.

--

Hayao Miyazaki ise nostalji duygusunun sanatın olmazsa olmazı olduğunu iddia eder. Büyük ustaya göre geçmişe özlem, yaşayamadığımız bir dünyayı yaratmamız için bize ilham verir.

Nostaljik anılarımızın genellikle henüz önemli seçimler yapmamış çocukluğumuza ait olması şaşırtıcı değildir. O boş sayfayı özleriz.

Peki hangisi doğru?

Nostalji, geçmişte takılı kalmamıza neden olan ve anı yaşatmayan bir hastalık mı, yoksa duygularımızı düzenlemeye yarayan, kopukluk yaşadığımız dünyada bize aidiyet hissi veren bir duygu mu?

EVE DÖNÜŞ YOLU

Psikolog Clay Routledge, kendimizin bir anlatısını oluşturmak için nostalji kurduğumuza inanır. Zamanla ne kadar değişmiş olursak olalım, dünden bugüne sürekliliği olan bir öze sahip olduğumuzu hissetmek bize özgüven verir.

Hayatın karmaşası ve çelişkileri nedeniyle kim olduğumuzdan şüphe ettiğimizde, nostalji, geçmişimizle bağlantı kurar, bulanıklığın dağılmasını, kendimizi daha net bir şekilde görmemizi sağlar.

Bu nedenle sıklıkla önemli kararlar almadan önce nostalji yaşarız.

--

Nostaljinin bir diğer faydası ise aidiyet hissi sağlaması. Çocukluğumuzdaki şarkılarla, filmlerle, sanatçılarla, çikolatalarla, kokularla yeniden karşılaştığımızda en az onlar kadar tarihin ve evrenin bir parçası olarak hissederiz.

Üstelik nostalji sosyal duygularımızı da güçlendirir. Neredeyse her nostaljik anımızda yanımızda değer verdiğimiz birileri bulunmaz mı?

Milan Kundera’nın nostalji eksikliğini kişinin hayatının anlamsızlığının ve değersizliğinin kanıtı olduğunu dile getirmesi boşuna değildir.

--

Peki ya geçmişi özlemekten bugünü yaşayamayanlar?

Routledge ve arkadaşlarının yaptığı araştırmalara göre nostalji insanları geçmişe hapsederek bugünü yaşamalarına mani olmaz. Ama hayatları zora girmiş insanlar sıklıkla geçmişlerini romantize ederek bugünü yaşamaktan kaçınırlar.

Yani geçmişi sık sık özlediğimiz ve anımsadığımız için bugünü yaşayamıyor değiliz. Bugünü istediğimiz gibi yaşayamadığımız için geçmişi sık sık ziyaret eder, o en bütün halimizi özleriz.

--

Tarihçi Stephanie Coontz, geçmişteki güzellikleri kutlamakta yanlış bir şey olmadığını ama hatıralarımızın şahitlere benzediğini söyler. Her zaman gerçeği söylemedikleri gibi çoğunlukla da gerçeğin tamamını söylemezler.

Bu nedenle özenle seçtiğimiz anılarımızı bugünkü sıradan bir günümüzle karşılaştırmak iyi bir fikir olmayabilir.

Bunun yerine Murakami’yi dinleyebiliriz. Yazar, insanların kendilerini en rahat ve en değerli hissettikleri yerde iz bıraktığını iddia eder.

Belki de nostalji bu izleri takip ederek eve dönüş yolunu bulmamızı sağlayabilir.

Alıntılar:

Clay Routledge - Nostalgia: A Psychological Resource

Clay Routledge - Nostalgia is a deeply misunderstood phenomenon

Adrienne Matei - Etynology of nostalgia

Hayao Miyazaki - Starting Point

Forbes - Why Nostalgia Marketing Works So Well With Millennials, And How Your Brand Can Benefit

Stephanie Coontz - Beware Social Nostalgia

Haruki Murakami - Dans, Dans, Dans

Milan Kundera - Bilmemek