Kontrol takıntısı ve anksiyete

18 Tem
2 dakikada okunur

Geçtiğimiz yüzyılda dünya savaşları, soykırımlar, nükleer saldırılar yaşadık. Ancak Profesör David Rosmarin’e göre günümüzün sıradan insanı daha fazla anksiyeteye sahip.

Hatta profesör, ABD’deki sıradan bir çocuğun kaygı seviyesinin, 1950’lerde psikiyatri kliniğine yatmış bir çocuğunkinden yüksek olduğunu söylüyor.

Rosmarin, daha güvenli bir dünyada yaşamamıza rağmen kaygımızın artmasını şöyle özetliyor:

“Kontrol takıntılı kültürlerde yaşıyoruz.”

...

Herodot, anlattığı bir hikayede, bir insanın başına gelebilecek en büyük acının bilmek, görmek ama kontrol edememek olduğunu yazar.

Bugün, konfor alanımızda tarihte hiç olmadığı kadar kontrolümüz var. Neyi izleyeceğimizi, neyi dinleyeceğimizi, kimi engelleyebileceğimizi seçebiliyoruz.

Ama konfor alanımızdan çıktığımızda dünyanın bütün acıları, zorbalıkları, anlamsızlıkları tek tek önümüze seriliyor.

Varlığımızın bir etkisi yokmuş, her şey bize rağmen oluyormuş gibi hissediyoruz.

...

Yapılan birçok araştırma “azalmış kontrol hissi” ve “psikolojik sorunlar” arasında bağlantı kuruyor.

Geleceği kontrol etmeye çalıştıkça kaygımız artıyor.

Geçmişi kontrol etmeye çalıştıkça daha çok pişmanlık ve suçluluk duyuyoruz.

Başkalarının hakkımızda ne düşündüğünü kontrol etmeye çalıştıkça sosyal anksiyetemiz fırlıyor.

Başkalarının davranışlarını kontrol etmeye çalıştıkça sık sık hayal kırıklığı ve öfke yaşıyoruz.

...

Oysa bundan iki bin sene önce, başta Epiktetos olmak üzere Stoacılar, dengeli bir hayat için basit bir formül önermişti:

“Bazı şeyleri kontrol edebiliriz, bazı şeyleri kontrol edemeyiz. Kontrol edebildiklerine odaklan, edemediklerini kontrol etmeye çabalamaktan vazgeç.”

Bugün, kontrol edebildiklerine odaklanan insanların, duygusal olarak daha istikrarlı, özgüvenlerinin daha yüksek ve ilişkilerinde daha güvenli olduğunu biliyoruz.

Peki Stoacıları haklı kılan neydi?

Genişleyen kontrol ve benlik alanı

Epiktetos, yoğun kaygının en önemli nedeninin yanlış sınıflandırma olduğunu söyler ve üç adımlı bir plan önerir:

1. Durumları, (yani geçmişi, geleceği, diğer insanları, fizyolojik tepkilerimizi, otomatik duygu ve düşüncelerimizi) kontrol edemeyiz.

2. Ama durumları nasıl yorumladığımızı ve onlara nasıl yanıt verebileceğimizi kontrol edebiliriz.

3. Kontrol edebildiklerimize odaklanırsak yaşam gücümüz artar. Yaşam gücümüz arttıkça daha fazla alanı kontrol ederiz.

...

Epiktetos’un önerisi bir yandan kendimizi geliştirmemizi sağlarken, diğer yandan öfkeye, hayal kırıklıklarına ve umutsuzluğa karşı bizi korur.

Örnek vaka olarak Cicero’nun okçusuna bakabiliriz:

Bir okçu, yayını iyi hazırlamalı, okunu iyi ayarlamalı, rüzgarı ve diğer değişkenleri iyi hesaplamalıdır. Ama bütün bunları yapmasına rağmen, dış etmenlerden dolayı ok hedefi vurmayabilir.

Prensip bize, elimizden gelenin en iyisini yapmamızı, sonra işi dış faktörlere bırakmamızı ve sonucu kabul etmemizi öğütler.

...

Epiktetos’a göre;

Sınavlara iyi hazırlanabilir ama yine de kazanamayabiliriz.

Sevgilimize kendimizi en açık şekilde ifade edebilir ama yine de anlaşılamayabiliriz.

İnsanlara ilgi, merak, şefkat gösterebilir ama karşılığında kabalık görebiliriz.

En doğru kitapları okuyabilir ama yine de anlamayabiliriz.

Yine de kontrolümüzde olan doğru eylemi yılmadan sürdürmeliyiz.

...

Clarissa Estes, hayatta çok fazla şeyi kontrol etmeye çalıştığımız zaman, geriye kontrol edilemeyecek kadar az hayat kaldığını söyler.

Kontrol edebildiklerimize odaklanıp, doğru eylemde bulundukça canlılığımız artar; dünya üzerinde bir etkimiz olduğunu hissederiz.

Zamanla anksiyetemiz azalır, hem benliğimiz, hem de kontrol alanımız genişler.