"Kendine kötü davranıyorsun ruhum."

Marcus Aurelius, bilgece geçen hayatına rağmen kendisine yeterli saygı göstermemekten yakınır:

“Kendine kötü davranıyorsun ruhum, kendine kötü davranıyorsun!”

Filozofa göre özsaygımızı başkalarının düşüncelerine bağladığımızda, hayatımız sürekli dalgalanır ve kendimizi olmadık durumlarda buluruz:

“El yordamıyla dolaşmayı bırak. Yaşam yorgunu olduğunda, amaç bulamadığında herkes aptallık yapar.”

--

Nietzsche de kendi yolumuzu bulmamız için özsevginin ve anlayışın şart olduğunu söyler.

“İnsan,” der Alman filozof, “kendini şifalı ve sağlıklı bir sevgiyle sevmeyi öğrenmeli, kendisine katlansın ve orada burada sürtmesin diye.”

Filozofların özsevgiye önem vermesi şaşırtıcı gelmez, çünkü çoğumuzun hayatında iki farklı standart bulunur.

Sevdiklerimizin kusurlarına anlayışla yaklaşırken, kendi hatalarımıza karşı sert, kaba ve yargılayıcı oluruz.

Üstelik bazen bunu fark etmeyiz bile.

--

Kendimize daha sert standartlar koymamızın iki temel nedeni bulunur.

Bir kere beynimiz sıradanlıktan hoşlanmaz. Ortalama üstü etkisine göre çoğumuz, bizim için anlamlı olan zeka, dürüstlük, ahlaklılık gibi konularda ortalamanın üstü olduğumuza inanırız.

“Sence nasılım” diye sorduğumuzda, biri bize ortalama arkadaş, partner, ebeveyn veya çalışan derse, hakarete uğradığımızı hissedip, hayal kırıklığı yaşayabiliriz.

Bu şu anlama gelir; kendimizi iyi hissetmek için ortalamanın üstü olmamız gerekir.

--

İkincisi ise şartlı sevilip sayılmamızdan kaynaklanır. Çocukluğumuzdan beri değerimizi ne kadar uslu, başarılı ve itaatkar olduğumuz belirler.

Nietzsche’ye göre içimizdeki sert eleştirmeni ebeveynlerimiz ve toplum dikmiştir;

özeleştiri, onların sınırlarından uçmamızı engelleyen ağırlık işlevi görür.

“Vicdanen hafif bir kuş olmak isteyen önce kendisini sevmeli,” der filozof.

Yani kişinin kendisini içine işlenmiş mekanizmaya rağmen sevebilmesi özgürlüğü için bir şarttır.

UÇURUMUN KENARINDA YAŞAMAK

Yıllardır içimizde taşımamıza rağmen, o sert özeleştiri mekanizmasını tanımamız kolay olmayabilir.

Bazen iç ses olur, bazen kendimize karşı soğukluk, bazen ise duygularımıza karşı donukluk.

Özşefkat konusunda uzman Kristin Neff, stres tepki sistemimize benzetir onu; bir kusur işlediğimizde ya savaşırız, ya yargılanmamak için utançla kaçarız, ya da tekrarlayan düşünceler içinde donakalırız.

--

Kendimizi eleştirebilmemizin evrimsel bir nedeni vardır: Hayatımızı korumak ve düzende tutmak.

Yani, özeleştiri faydalıdır ama anlayıştan ve adaletten uzak özeleştiri, kısa vadede çözüm sunsa da, uzun vadede içimizi yetersizlik ve utanç duygusuyla doldurur.

Suçluluk “bir hata yaptım,” der bırakır ama utanç “ben tamamen hatayım.” der.

İçimiz utançla dolduğunda, tek bir kusurumuz bile bizi kötü bir insan, kötü bir partner, kötü bir ebeveyn, kötü bir arkadaş olduğumuza inandırır.

Ve bütün bedenimiz tehdit altında hisseder.

--

O zaman; kendine karşı anlayışlı olan insanların neden hatalarının sorumluluğunu daha fazla üstlendiklerini, neden yanlış yaptıklarında daha kolay özür dilediklerini, neden daha disiplinli çalıştıklarını, neden işlerini daha az ertelediklerini ve neden bağımlılıklara daha az yakalandıklarını anlamamız da kolaylaşır.

Çünkü kırılganlığın verdiği telaşla patlamaya hazır bir bomba gibi yaşamazlar.

Çünkü en ufak kusurlarında uçurumdan düşecekmiş gibi hissetmezler.

Çünkü en iyisini yapamadıkları zaman tamamen kötü olduklarına inanmazlar.

--

“Kendini sevmeyi öğrenmek bugünden yarına yerine getirilecek bir buyruk değildir,” der Nietzsche, “tüm sanatların içinde en incesi, en kurnazı, en sonuncusu ve en sabırlısıdır.”

İçimizde “kendime sert davranmazsam, hayatımın kontrolünü kaçırırım” diyen kökleşmiş bir inanç bulunabilir. O zaman şunu sorabiliriz:

“Bugüne kadar o sert özeleştirilerin ne faydasını gördün?”

Belki de kendimize bir dostumuza yaklaşır gibi incelikle, anlayışla ve sabırla yaklaşmanın zamanı gelmiştir.

Kaynaklar:

Marcus Aurelius - Düşünceler

Friedrich Nietzsche - Böyle Buyurdu Zerdüşt

Kristin Neff - Being Kind to Yourself

Kristin Neff - Özşefkat