İradeni gereksiz savaşlara sokma

Özkontrol konusunda önemli araştırmalar yapmış Roy Baumeister ve ekibi, sağduyumuza aykırı bir sonuçla çıkagelir:

İradesizliğimizin en önemli sebebi iradesizliğimiz değildir.

Saşırtıcı sonucu şöyle özetler Baumeister:

“Özkontrolü yüksek kişiler, aslında dürtüleriyle daha az savaşıyor. Çünkü, iradelerini, kendilerini zor savaşlara sokmayacak şekilde kullanıyor.”

Motivasyonlarına değil, planlarına güveniyorlar ve zor savaşlardan kaçmayı beceriyorlar.

--

Aslında Baumeister’dan yüz sene önce, Jules Payot, İrade Terbiyesi adlı eserinde benzer noktaya vurgu yapar.

“Özgürlük, yani kişinin kendini kontrol edebilmesi, bir ödüldür.” der Fransız yazar ve ekler: "Ancak uzun ve meşakkatli bir yoldan sonra kazanılabilir bu ödül. Bu yüzden cahiller ve kibirliler bunu asla başaramaz.”

Yani Fransız eğitmene göre irade gücü bir karakter özelliği değil; bilgi ve ölçülülük gerektiren bir alışkanlıktır.

Edinmesi uzun sürer ve alçakgönüllülük ister.

--

Payot, daha da ileri gider ve psikoloji bilgisinin olmazsa olmaz olduğunu ilan eder:

“Özgürlüğümüzün garantisi psikoloji kanunlarıdır. Bu, aynı zamanda, kendimizi tanımamızı sağlayan tek araçtır.”

Çünkü kendimizi tanıdıkça güçlü ve zayıf yanlarımızı fark eder, hayatımıza etki etmesini dilediğimiz değişimler için buna uygun planlar geliştiririz.

Ancak bunu pek beceremediğimizi her senenin başında büyük motivasyonla başlayıp, şubat olmadan bıraktığımız yeni yıl kararlarımızda görürürüz.

İRADENİ GEREKSİZ SAVAŞLARA SOKMA

Yeni yıl kararları hakkında yapılan bir araştırma, her on kişiden yalnızca birinin aldığı kararları şubat ayında hala sürdürebildiğini gösteriyor.

Araştırmacılar, bu başarısızlığın en önemli faktörünün motivasyona çok büyük önem atfetmek olduğunu söylüyor. Yani değişmek için nedenlerimiz o kadar güçlü, isteğimiz o kadar kuvvetli ki, bu motivasyon rüzgarıyla her şeyi halledebiliriz sanıyoruz.

Kısacası, öyküde Payot’un cahil ve kibirli dediği kişiler oluyoruz.

--

Oysa, psikoloji profesörü Dan Ariely, bakış açımızdaki çok basit değişikliklerin bile kritik kazançlar sağlayacağını söylüyor.

Bunların başında gereksiz irade savaşlarından kaçınmak geliyor.

Çünkü özellikle duygularımızı çok yoğun yaşadığımız, kendimizi tuttuğumuz veya stresli olduğumuz günlerde bilişsel yükümüz ağırlaşır ve daha dürtüsel davranırız.

Bu nedenle temel bir strateji öneriyor: “Her seferinde direnç gösterip beynini yoracağına, ayartıcıları gözünün önünden kaldır."

--

Ariely, insanları iki gruba ayırıyor; “savaşçı” ve “kaçınan.”

Savaşçı, içindeki güce inanır. Ayartıcılarla arasına mesafe koymaz, örneğin içkiyi bıraksa bile evde bulundurmakta sorun görmez ve ayartılmadıkça kendini daha güçlü ve başarılı hisseder.

Ta ki duygusal olarak yoğun geçirdiği bir gün, dibinde bulunan ayartıcıya teslim olana kadar.

Savaşçı, irade gücünü kendi özünden aldığına inandığı için kendisini iradesiz addeder, başarısızlığı kişileştirir ve savaşı kaybeder.

--

Kaçınan, motivasyonun her şeye yetmeyeceğini bilir. Kendisini ayartıcılardan uzak tutar ve ortamını buna göre düzenler.

Örneğin çikolatayı bıraktıysa eve asla almaz, içkiyi bıraktıysa içkili toplantılardan bir süre uzak durur, eski sevgiliye mesaj atmak istemiyorsa telefon numarasını rehberden siler, çalışmasını bölüyorsa telefonunu başka odaya koyar, meyve yemek istiyorsa her yeri meyveyle doldurur.

Böylelikle gereksiz irade savaşlarına girmez. Zayıf hissettiğinde ayartıcıyla karşılaşmaz. Gün geçtikçe irade kasları güçlenir ve olur da şeytana uyarsa, bunu kişiselleştirmez ve rutinine kaldığı yerden devam eder.

--

Son yıllarda verdiğimiz kararları uygulamakta zorluk yaşamış olabiliriz. Ülkenin siyasi durumu, COVID, ekonomik sorunlar geleceğimizi belirsiz kıldığı için sürekli stres altındayız ve dürtüsel yeme, dürtüsel içme, dürtüsel cinsellik, dürtüsel alışveriş gibi sorunlarımız artmış olabilir.

Kendimize “iradesiz” demek yerine bu sefer motivasyondan ziyade kötümser bir plana güvenebiliriz.

Yeter ki her iradi kararımızı, bütün ayartıcılara rağmen son saniyede Herkülvari bir cesaret, kararlılık ve mücadele göstermemiz gereken bir savaşa çevirmeyelim. Zira kimse her seferinde aynı güce sahip olamaz. Herkül bile.

Kaynaklar:

Roy Baumeister - The Self Explained

Roy Baumeister - Willpower

Jules Payot - İrade Terbiyecisi

Dan Ariely - For This New Year's Resolution, Remove Not Just Resist Temptation