Duygusal empati yorgunluğu

Uzun yıllar evvel, doğruluk, erdem, ahlak ve bilgelik üzerine çalışan Asanga, yüzlerce kadim metni okuduktan sonra zihninin karıştığını fark eder.

“Gelecek Çağın Buda’sı” olarak bilinen Maitreya ona görünsün de yol göstersin diye bir mağarada inzivaya çekilir.

Bekler… bekler…. Aradan on iki sene geçer ama Maitreya ona görünmez. Asanga da dayanamaz, mağarasından çıkar.

Yolda yaralı bir köpekle karşılaşır.

...

Asanga, yaralı köpeğe bakar ve onu iyileştirmek ister. Zavallı hayvanın yarası kurtçuklarla kaplıdır.

Kurtçuklara zarar vermek istemez. Bu nedenle dilini kullanmayı düşünür. Eğilir, gözlerini kapar ve tam dilini hayvanın yarasına değdirecekken boşlukla karşılaşır.

Gözlerini açtığında Maitreya karşısındadır.

“Bunca yıldır seninleydim,” der Maitreya, “ama sen beni görmeye hazır değildin.”

“Zamanı geldi, mağarandan çıktın. Neyse ki merhamet, sisi temizledi, karşındayım.”

...

Budist öğretilere göre merhamet, karşımızdaki canlının acısını anlamamızı sağlamakla kalmaz, aynı zamanda Asanga gibi acıyı dönüştürmek için eyleme geçmemizi de sağlar.

Merhamet = hissetmek + anlamak + eylem

Hem akılla, hem eylemle desteklenmelidir. Ünlü keşiş Matthieu Ricard’ın sözlerini hatırlayalım:

“Akılsız merhamet bizi kör eder, eyleme dönüşmeyen merhamet ise bizi ikiyüzlü yapar.”

Çünkü merhametin parçalarından biri olan empati, bizi tüketen bir etmene dönüşebilir.

...

Matthieu Ricard, akıllı merhamet derken aslında “duygusal” ve “bilişsel” empati arasındaki farktan bahseder.

Duygusal empati, acı çeken canlının hislerini “hissedebilme” kapasitemizdir.

Bilişsel empati, acı çeken canlının çektiği acıyı “anlayabilme” kapasitemizdir.

Merhamet = duygusal empati + bilişsel empati + eylem

Duygusal empati gereklidir. Ama aşırı kullanımı, stresimizi yükseltir, bizi felç eder ve yadsımaya, görmezden gelmeye, eylemsizliğe, dolayısıyla ikiyüzlülüğe iter.

Mesafe en önemli etmen

Duygusal empatinin sınırlı olması gerektiğini biliriz.

“Bir hemşire, her hastası için ayrı ayrı sıkıntı hissetseydi, hemşirelik yapamazdı,” der Matthieu Ricard, “bir cerrah, yataktaki hastanın korkusunu yaşasaydı elleri titrerdi. Bir itfaiyeci, tehlikedeki her kişi için yoğun endişe duysaydı hareket edemezdi."

En iyi şifacılar, kendi duygularını ve diğerlerinin duygularını karıştırmazlar.

Araya mesafe koymayı bilirler.

...

Sağlık profesyonelleri bazen tükenir. Akademik çevrede buna “merhamet yorgunluğu” denir. Oysa hem Ricard hem de bir diğer Budist öğretmen Joan Halifax şiddetle karşı çıkar bu isme.

Bizi yoran merhamet değil, onun bir parçası olan duygusal empatiyi yoğun kullanmamızdır.

Halifax, merhamete alışmış bir insanın, acı çeken bir canlı karşısında o acıyı herkesten çok hissedeceğini, ama akıl gücü sayesinde kendi bazına daha çabuk döneceğini söyler.

Yani asıl olan acıyı hissetmek değil, onu anlamak ve kendi dengemize erkenden dönmektir.

...

Empati üzerine çalışan Daniel Batson, insanları merhametten ve yardımsever eylemden uzaklaştıran empatik stresi şöyle açıklar:

Karşımızdakinin acısı, bizim içimizde katlanılmaz bir sıkıntıya dönüştüğünde, artık o canlı için değil, kendimizi rahatlatmak için eyleme geçeriz.

O zaman ya kendimizi tüketiriz ya da görmezden gelmeye, durumu yadsımaya başlarız.

Merhamet = Senin duygun ayrı, benim duygum ayrı. Seninle aynı acıyı yaşamıyorum ama senin için anlamlı duygular besliyorum, durumunu anlıyorum ve sana kapasitem ölçüsünde yardım edeceğim.

...

Empati çemberimiz genişledikçe daha çok acıyla karşılaşırız. Acı çekenlere yardım etmek için illa acı çekmemiz gerekmez. Hatta soğukkanlı ve mesafeli kalmak çoğu zaman gereklidir de.

En önemlisi; evet, acı çekenler kadar acı çektirenler de vardır ama dünyaya küsülmez.

Öfke, düşmanlık ve çaresizlik bizi mağaraya ittiğinde, Halifax, “Herkes Asanga gibi mağarasından çıkmalı ve ateş denizinde nilüfer olmayı öğrenmeli,” der.

Acılar bitmez ama merhamet kültürü büyüyebilir.

Dünyaya, insana, mücadeleye küsülmez.

Kaynaklar:

Matthieu Ricard - Altruism

Paul Bloom - Empati

Joan Halifax: Compassion and the true meaning of empathy

Lama Tsomo - Deepening Wisdom, Deepening Connection

Charles Goodman - Consequences of Compassion

Not 1: Hem Türkiye'deki hem de yurt dışındaki kaynaklarda "merhamet, şefkat ve empati" kelimeleri sık sık birbirleri yerine kullanılıyor. Genel anlamda bir fikir birliği ne yazık ki bulunmuyor. "Compassion" teriminin bazen "merhamet" bazen "şefkat" olarak çevrildiği metinler var :/

Not 2: Hem yazıyı yazarken fikirleriyle bana yardım eden, hem de hayvan hakları mücadelesinde beni güncel tutan okuyucum Sevgi Nalçakan'a teşekkür ederim.